Wednesday, December 29, 2004

موسڵمانان له مانگی ڕه‌مه‌زاندا كحول زیاتر ده‌خۆنه‌وه


Posted by Hello

له‌ كوردوستان زۆر ماڵ سركه دروست ده‌كه‌ن بۆ خۆیان، و پڕی ده‌كه‌ن له زه‌یتون و سیر و قه‌ڕنابی و لۆبیاو ...تاد، له زستاندا له‌گه‌ڵ نان خواردن ده‌ی خۆن، به‌تایبه‌تی له مانگی ڕه‌مه‌زان دا، هه‌ندێ جار سركه‌كه‌ ده‌بێت به‌شه‌راب و هه‌ندێ ماڵ فڕێی ده‌ده‌ن گوایه كحوله و حه‌رامه، به‌ڵام سركه‌ش كحولێكه كه ده‌ره‌جه‌ی كحولی ده‌گاته نزیكه‌ی له‌ سه‌دا چوار، واته تۆزێك له بیره كه‌متره، چونكه ده‌ره‌جه‌ی كحولی بیره له‌به‌ینی چوار تا پێنج و نیوه، هه‌موو موسوڵمانێك ده‌یخوات به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانن ئه‌مه‌ كحوله.

بۆیه كه باوكم له ڕه‌مه‌زاناندا نوێژی ده‌كرد درێژه‌ی زیاترده‌خایاند، تێ نه‌ده‌گه‌شتم، ئێمه‌ش كه منداڵ بووین هه‌ر پێ ده‌كه‌نین، تومه‌س ئه‌مه سركه (‌ ترشیات) مان خواردبوو ‌‌ به ساوه‌ره‌‌‌.

ئێمه ته‌نها سركه‌مان دروست نه‌ده‌كرد، هه‌موو ساڵێك سركه‌شمان دروست ده‌كردوو شه‌رابیش، كوپه‌ی گڵمان زۆر بوو، ترێش هه‌رزان بوو، وه‌كوو بیرم بێت نزیكه‌ی چوار كوپه شه‌رابمان دروست ده‌كرد، چونكه دایكم ده‌یووت: بۆ ته‌ندروستی باشه، به‌یانیان یه‌كی په‌رداخێك شه‌رابمان ده‌خوارده‌وه‌ و گڕی تێ به‌رده‌داین و گۆنامان ئاڵ ده‌بوو.

ئه‌وسه‌رده‌مه كولتوری شه‌رابم نه‌بوو، ده‌مان خوارده‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانین چۆن شه‌راب ده‌خورێته‌وه‌، له فه‌ره‌نسا فێری ئه‌وه‌بووم چۆن شه‌راب بخۆمه‌وه‌و تامی بكه‌م.

باوكم باسی قۆنیاغی ده‌كرد، هه‌رگیز نه‌م بینی بوو، نه‌شم ده‌زانی كه قۆنیاغ واته كۆنیاك (Cognac) شارێكه‌ له فه‌ره‌نسا، باسی شه‌رابی بۆردۆشیان ده‌كرد، ئه‌میش شارێكه‌ له فه‌ره‌نسا.

هه‌ی ئاغاو ئاغاو ئاغا بۆم تێكه له‌و قۆنیاغه.

ده‌ڵێن گوایه فه‌ره‌نسا ئه‌و وڵاته‌یه‌ كه هۆشمه‌نده‌ به‌ له‌زه‌ت.

دوو خێزانی شه‌راب هه‌یه له فه‌ره‌نسا، خێزانی بۆردۆ و خێزانی بوغگۆین، بۆردۆ به‌رهه‌‌می زۆرتره چونكه زه‌ویه‌كه‌یان پان و به‌رینتره و هه‌رزانتره له بۆغگۆین و دیزانی بوتڵه‌كه‌شیان جیاوازن.

‌ده‌ڵێن گوایه كه گه‌نجیت زیاتر حه‌ز له بۆردۆ ده‌كه‌یت و كه ده‌چی به‌ته‌مه‌نا ده‌ڕویت به‌لای بوغگۆن دا، چونكه بۆردۆ زۆر سه‌رشێت نیه‌و له‌ته‌مه‌نی گه‌نجیدا كه تۆزێ شێتۆكه‌ین پێویستمان به شه‌رابێكه كه زیاتر ئاراممان بكاته‌وه‌، بوغگۆین، زیاتر شێتۆكه‌یه‌ و هه‌ندێ شتی تر كه‌به‌كوردی باس ناكرێت.

بێگومان شه‌رابی بۆردۆ وه‌كو بورگوین،سه‌ده‌ها جۆریان هه‌یه، وه‌كو چۆن لای خۆمان ده‌ڵێین برنجی بازیان.
جۆری شه‌راب به‌ستراوه‌ته‌وه به‌ جۆری مێوه‌كه‌وه، به چۆنیه‌تی خاكه‌كه‌وه، پاشان به ئاوو هه‌وای ناوچه‌كه ئینجا به‌ فه‌نی دروست كردنیه‌وه‌، ئه‌و ترێ یانه‌ی له ناوچه‌ی گه‌رماوه‌ دێن وه‌كو لای خۆمان كه پله‌ی گه‌رما ده‌گاته چل، شه‌رابه‌كه ‌پله‌ی كحولی زۆر ده‌بێت، له به‌ر ئه‌وه‌ زۆر باش نیه، ئاوو هه‌وای فه‌ره‌نسا بۆ شه‌راب زۆر باشه چونكه نه‌ زۆر گه‌رمه نه‌ زۆر سارده ئه‌مه‌ جگه له كولتوره ده‌وڵه‌مه‌نده‌كه‌یان كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سه‌رده‌مێكی كۆن.
هه‌ندێ وڵات شه‌تڵی فه‌ره‌نسی ده‌به‌ن و لای خۆیان ده‌ی چێننه‌وه، وه‌كو كالیفۆرنیا كه شه‌تڵی كابێغنێیان لای خۆیان چاندووه، به‌ڵام له به‌ر ئه‌وه‌ی خاكو ئاوو هه‌وا جیاوازه بێ گومان شه‌رابه‌كه‌یان جیاوازه، ناوه‌كه‌ی وه‌كو خۆی ده‌هێڵنه‌وه به له‌هجه‌ی خۆیان ده‌ڵێن : كابڕڕڕڕڕ، له جیاتی كابێغنێ. من له ئه‌مرئكا خواردومه‌ته‌وه زۆر جیاوازه.

كه‌باسی شه‌راب ده‌كه‌ن، ده‌ڵێن؛ ڕانی ئه‌ستوره، له‌سه‌ر زمان ئه‌خلیسكێ، لوتی به‌رزه، گۆشتی پته‌وه‌، گه‌نجه، پیره ...تاد ، هه‌رگیز ووشه‌ی تاڵ به‌كار ناهێنرێت بۆ شه‌راب، چونكه ووشه‌یه‌كی منداڵانه‌و ساویلكانه‌یه‌.

هه‌موو شه‌رابێك بۆ ئه‌وه‌ دانه‌نراوه كه پیری بكه‌یت، واته چه‌ند ساڵێك له ژێرخانه‌كه‌تا داینێت، هه‌ندێكیان ده‌توانرێت هه‌تا سی ساڵ پیر بكرێت و هه‌ندێكی تریان هه‌ر خێرا ده‌خورێنه‌وه. نرخیان به‌گوێره‌ی شوێن و ساڵ ده‌گوڕێ له دوو ئۆرۆوه هه‌تا په‌نجا هه‌زار ئۆرۆ.
كه هێشتا نه‌خراوه‌ته بوتڵه‌وه و له جۆرێك به‌رمیلی ته‌خته‌دا دانراوه، له سه‌دا پێنج هه‌تا ده‌ی شه‌رابه‌كه ده‌بێت به‌ هه‌ڵم، ده‌ڵێن ئه‌وه‌ به‌شی فریشته‌و مه‌لایه‌كه‌ته.

تومه‌س بۆیه فریشته‌و مه‌لایه‌كه‌ت هه‌مویانخه‌ڵكی باشن و به‌ڕه‌حمن !!!

ده‌بێت دوو سه‌عات پێش ئه‌وه‌ی بیخۆیته‌وه، بوتڵه‌كه‌ بكه‌یته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی ئۆكسجین وه‌ربگرێت (Chambree) به‌تایبه‌تی بۆ شه‌رابێكی پیر. له پله‌ی گه‌رمی هه‌ژده ده‌ره‌جه‌دا بێت زۆر باشه.

بێگومان شه‌راب په‌رداخی تایبه‌تی خۆی هه‌یه، وه‌ك چۆن باوكم چای له پیاڵه‌ی زڕكه‌فا نه‌بوایه نه‌ی ده‌خوارده‌وه، بۆ شه‌رابیش زۆر شتێكی ناشرینه له هه‌موو په‌رداخێكدا بخورێته‌وه‌.

ئه‌وكه‌سه‌ی شه‌راب تێ ده‌كات( ساقی) بۆ ڕیز گرتن له‌میوانه‌كانی، له پێشا تۆزێ بۆ خۆی تێ ده‌كات، چونكه ئه‌گه‌ر به‌ڕێكه‌وت تۆزێ له ته‌به‌دۆره‌كه‌ی كه‌وتبێته‌ ناو شه‌رابه‌كه‌ بۆ میوانه‌كانی نابێت و بۆ خوی ده‌بێت.

له چێشت خانه‌د،ا باڕمه‌نه‌كه كه بوتڵه شه‌رابه‌كه‌ ده‌كاته‌وه له سه‌ر مێزهكه‌دا بۆ چه‌ند كه‌سێك، تۆزێ تێ ده‌كات بۆ به‌ته‌مه‌نترین كه‌سیان له ناویانا، پاش ئه‌وه‌ی ئه‌ویش تامی ده‌كات ئینجا ڕازی یان نا ڕازی خۆی ده‌رده‌بڕێ به‌رامبه‌ر شه‌رابه‌كه، هه‌ندێ جار زۆر ئاساییه كه داوای بتڵێكی تر بكات له هه‌مان شه‌راب، چونكه یه‌ك له‌سه‌ر هه‌زاری بوتڵێك له‌وانه‌یه بوشۆنێ بێت، واته تامی ته‌به‌دۆره‌كه‌ی وه‌رگرتووه.

ئه‌مانه‌ی له‌سه‌ره‌وه باسم كرد كولتوری گشتی شه‌رابه كه‌هه‌موو فه‌ره‌نسیه‌ك ده‌یزانێ و شتێكی زۆر ئاساییه، وه‌ئه‌گه‌ر بته‌وێت كولتورت زیاد بكه‌یت، ئه‌وه‌ ده‌وره‌یه‌ك د‌ه‌خوێنیت بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر شاره‌زا ببیت، بێگومان بۆ ئه‌و مه‌به‌سته نابێت جگه‌ره‌ بكێشیت.

قومێك ده‌خه‌یته ناو ده‌مته‌وه‌و تۆزێ له ده‌متا ده‌ی هێڵیته‌وه‌ و پاشان قومێك ئۆكسجین هه‌ڵمژه ‌و له‌لووته‌وه بیهێنه‌ده‌ره‌وه به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی شه‌رابه‌كه قوت بده‌ی، ئه‌مه‌ پێی ده‌ڵێن تامی لووت. ئینجا بیخۆره‌وه نۆشی گیانت بێت،پاشان سه‌یرێكی براده‌ره‌كانی سه‌رمێزه‌كه‌ت ده‌كه‌یت و ڕای خۆت ده‌رده‌بڕی و سه‌یری ساڵ و جێگای شه‌رابه‌كه‌ده‌كه‌یت له‌سه‌ر بوتڵه‌كه‌ و ده‌ست ده‌كه‌یت به قسه‌ی خوش و دڵی كه‌س ناڕه‌نجێنی.
خۆشترین خواردن به‌لای منه‌وه، شه‌رابێكی خۆش به‌ په‌نیرێكه‌وه كه‌ پێی ده‌ڵێن ؛ غۆك فۆغ، وه‌كو په‌نیری پێسته‌ی لای خۆمان وایه به‌ڵام ته‌‌‌ڕتره، له‌گه‌ڵ نانی جۆدا.

من ئه‌م ساڵ پاپا نۆیه‌ل بتڵێك شه‌رابی Chateau neuf de pape ی به‌دیاری بۆ هێنام كه‌ده‌توانم بیست ساڵ پیری بكه‌م له ژێرخانه‌كه‌مدا، ژێر خان ده‌بێ‌ پله‌ی گه‌رمای سیازده بێت، به‌بێ تیشكی هه‌تاو، ئه‌گه‌ر زه‌ویه‌كه‌ گڵ بێت زۆر باشتره.
Chateau neuf de pape ئه‌و شه‌رابه‌یه كه تاریق عه‌زیز به‌ڕه‌حمه‌ت بێت، زۆر حه‌زی لێ ده‌كرد، .كه ئه‌مریكیه‌كان چونه‌ به‌غدا له ژێرخانی ماڵه‌كه‌یدا به‌سه‌ده‌ها بوتڵی هه‌بوو كه هێشتا فریا نه‌كه‌وتبوو بیان خواته‌وه‌ و خه‌ڵك هه‌موویان دزین، بێ شك براده‌ری دڵسۆزی زۆربووه له‌فه‌ره‌نسا و به‌دیاره بۆیان ناردووه.


لاقی حوشتری حه‌مزه عه‌ره‌بێك
په‌ڕانی، مه‌ی بۆ له ‌من حه‌رام بێت

Saturday, December 18, 2004

بیركردنه‌وه


Posted by Hello

بیركردنه‌وه

كه‌ ماوه‌یه‌كی زۆره، زوو له‌خه‌و هه‌ڵنه‌ساویت و ده‌ته‌وێت به‌یانی زوو خه‌به‌رت ببێته‌وه، سه‌عاته‌كه‌ت ده‌خه‌یته سه‌ر جه‌ره‌س، به‌ هه‌رچۆنێك بێت ئه‌و ڕۆژه خه‌به‌رت ده‌بێته‌وه، ئیتر بۆ چه‌ند‌ ڕۆژێك دوای ئه‌وه، خۆت به‌بێ جه‌ره‌سی سه‌عات خه‌به‌رت ده‌بێته‌وه له‌كاتی خۆیدا ، ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه مێشك Hard disk كێكی به‌ توانایه‌و هه‌موو شتێك ته‌جیل ده‌كات.
له‌مه‌وه ئه‌بێت تێ بگه‌ین كه چۆن بیر بكه‌ینه‌وه له شته‌كان، هه‌تاوه‌كو ئه‌و شتانه‌ی مه‌به‌ست و ئامانجمان نیه، پێشك ته‌جیلی نه‌كات؛ چونكه كاریگه‌ریه‌كی نێگه‌تیڤانه‌ی هه‌یه‌ له سه‌ر هه‌ڵسو كه‌وتمان.

هه‌موو مه‌به‌ستی دینه‌كان و فه‌لسه‌فه له سه‌ر ئه‌مه ‌به‌نده؛ كه‌ چۆن بیر بكه‌ینه‌وه.
پێغه‌مبه‌ر ( محه‌مه‌و) چاره‌سه‌رێكی دۆزیوه‌ته‌وه كه بیركردنه‌وه‌ی بن بڕ كردووه، گوایه بۆ ئه‌وه‌ی شه‌یتان زه‌فه‌رت پێ نه‌بات، ده‌بێت بیر نه‌كه‌یته‌وه‌ و خۆت مه‌ژغوڵ بكه‌یت . له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌زانین مرۆ ئه‌گه‌ر بیر نه‌كاته‌وه مرۆ نیه.

بییر ده‌كه‌مه‌وه كه‌واته‌ هه‌م.

ڕۆژی پێنج جار نوێژ ده‌كه‌یت، پێنج جاریش، ده‌ست نوێژ ده‌گریت، به‌یانی تا ئێوارێ دوعا ده‌كه‌یت و ئایه‌تی قورعان دوباره ‌ده‌كه‌یته‌وه له ژێر لێوته‌وه‌، هه‌ندێ جار به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانیت مانای چیه‌، ئه‌وه‌ گرنگ نیه، گرنگ ئه‌وه‌یه خوت مه ژغوڵ كه‌یت و بیر نه‌كه‌یته‌وه بۆ ئه‌وه‌ی شه‌یتان زه‌فه‌رت پێ نه‌بات، پاشان هه‌موو ژیانت كار ده‌كه‌یت و پاره ده‌خه‌یته لاوه بۆ حه‌ج كردن و ئینجا ده‌بیته حاجی .

سه‌رچاووم هاتی حاجئ تۆفیق. ماندو نه‌بیت حاجی تۆفئق، ئه‌وه‌ دیار نیت حاجی تۆفیق !

هه‌ر ئاوا له‌سه‌ر ئه‌م ڕیتمه به‌رده‌وام ده‌بیتت هه‌تا ته‌مه‌نت ده‌چیت به‌ساڵا، ئینجا، له سه‌ر دۆشه‌كه‌ڵه‌یه‌ك داده‌نیشیت و ‌ته‌زبیحێك ده‌گریت به‌ ده‌سته‌وه ‌و ده‌نكه‌ ده‌نكه ده‌یان ژمێریت و ‌هێنده‌ی ژماره‌ی ده‌نكه‌كان ووشه‌ی لائیلاهه ئیلاڵا دوباره‌ده‌كه‌یته‌وه‌، هه‌تاوه‌كو ته‌زبیحه‌كه بۆر ده‌بێت به‌ده‌سته‌وه‌ و پاشان ده‌مریت. ئه‌م پرۆگرامه چڕو پڕه كاتو بۆشایی ناهێڵێته‌وه و شه‌یتان زه‌فه‌رت پێ نابات.

چۆن بیر بكه‌ینه‌وه هه‌تاوه‌كو شه‌‌یتان نه‌توانێت زه‌فه‌رمان پێ بدات؟ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌زانین كه‌ناتوانین خوا بناسین به‌بێ ئه‌وه‌ی شه‌یتان زه‌فه‌رمان پێ نه‌بات، واته پێش خوا ناسین، شه‌یتان ده‌ناسین. كه پێغه‌مبه‌ر، محه‌مه‌و، ئه‌و پرۆگرامه چڕو پڕه‌ی داناوه بۆ ئه‌و خه‌ڵكه، ترساوه‌ له‌وه‌ی كه ئه‌و خه‌ڵكه نه‌توانن وه‌كو خۆی به‌ره‌نگاری شه‌یتان ببنه‌وه. به‌ڵام ئه‌مه‌ ڕێگه چاره‌ نیه چونكه به‌بێ بیركردنه‌وه من مرۆ نیم.

كافكا ده‌ڵی :
خراپه ( شه‌ڕ) پێك هاتووه له باشی، به‌ڵام ( خوشی، ئاشتی) هیچ ئاگاداری خراپه‌ نیه.
كه‌واته، خراپه( بیر كردنه‌وه، شه‌ڕ ) كۆمپلێته، به‌ڵام باشه ( ئاشتی، خۆشی) كۆمپلت نیه.
ڕون كردنه‌وه‌یه‌كی ساكارانه بۆ ئه‌م ڕسته‌یه :
كه‌ سه‌رده‌مێك له ناخۆشی و ته‌نگو چه‌ڵه‌مه‌ی ژیان دا ده‌ژیت و دۆژ داده‌مێنیت، بیر له‌و ڕۆژانه‌ ده‌كه‌یته‌وه كه ژیانێكی ئاسوده‌ت ده‌برده ‌سه‌ر، به‌ڵام كه ژیانت خۆشه‌و ته‌نگو چه‌ڵه‌مه‌ت نیه، بیر هه‌رگیز له ڕۆژی ناخۆشیت ناكه‌یته‌وه، بۆیه خراپه، كۆمپلێته. به‌كوردیه‌كه‌ی: تا نه‌یخۆی نازانی چیه.
كه‌واته چۆن بیر بكه‌مه‌وه هه‌تاوه‌كو شه‌یتان زه‌فه‌رم پێ نه‌بات ؟
شه‌یتان به‌نه‌عله‌ت بیت.
بیری باش ،كرداری باش، قسه‌ی باش.

به‌سه‌ر هه‌موومانا هاتوه زۆر جار به‌ته‌نیا دانیشتوین و خه‌یاڵ بردوینیه‌تیه‌وه، كوتو پڕ براده‌رێك دێت و ده‌ڵێت؛
ئه‌وه‌ بیر له‌چی ده‌كه‌یته‌وه؟
تۆش هه‌ر خێرا ده‌ڵێیت؛ له هیچ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بیرت له هه‌زاره‌ها شت كردۆته‌وه كه‌هه‌ندێ جار هۆشمه‌ندیش نیت له‌و شتانه‌ی كه بیرت لێکردونه‌ته‌وه ‌و بیرت ده‌چنه‌وه ، به‌ڵام ئه‌مانه هه‌مویان ته‌جیل كراوون و ڕۆژێك داوای وه‌ڵامت لێ ده‌كه‌نه‌وه
.مێشك تۆڵه ده‌سێنێته‌وه، یان باشتر بڵێین، ئه‌وشتانه‌ی که‌وه‌ری گرتوون ده‌تداته‌وه.

ئه‌فریقیه‌كان ده‌ڵێن : مرۆ هه‌تا ته‌مه‌نی سی ساڵی، شت وه‌ر ده‌گرێت، پاشان له دوای سی ساڵ، ده‌یداته‌وه.

هۆشمه‌ند بم له‌وه‌ی له‌چی بیر ده‌كه‌مه‌وه له هه‌موو ساتێكدا، ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای ده‌ست پێكردنێكی زۆر باشه بۆ بیركردنه‌وه، ئیتر ئه‌وشته‌ باش بێت یان خراپ بێت ئه‌وه‌ گرنگ نیه.

هه‌ورامان، هه‌رگیز گرژ مه‌به، خۆت سه‌غڵه‌ت مه‌كه، چاوو برۆت مه‌ده‌ به‌یه‌كا، ئاگاداری ماسولكه‌كانی له‌شت به، كرژیان مه‌كه‌ره‌وه، هه‌میشه خۆت قنج ڕاگره، سه‌رت به‌رز بێت، جوان بڕوانه ژیان، خراپه بۆكه‌س مه‌خوازه، له‌گه‌ڵ خه‌ڵكا زۆر دڵ نه‌وا و لێ بوورده‌به، ئه‌گه‌ر كه‌سێك ئه‌م دڵ نه‌واییه‌ی تۆی به‌ نزم زانی و ڕێزی لێ نه‌گرتیت، له‌ به‌رده‌میا بوه‌سته‌و تێی بگه‌یه‌نه. ئه‌گه‌ر پێویستت به‌وه‌ بوو نوێژ یان دوعایه‌ك بكه‌یت، به‌ڵام باوه‌ڕت به‌ هیچ دینێك یان پێغه‌مبه‌رێك نیه، ده‌توانیت له‌به‌رده‌م دره‌ختێكا یان باڵنده‌یه‌كدا ئان هه‌ر شتێكی تر كه له‌و ساته‌دا به‌جوانی ده‌زانیت، نوێژی خۆت یان دوعای خۆت بكه‌یت، به‌ڵام ئاگاداری ڕسته‌كانت به، وایان بدركێنه كه ڕوون و ئاشكرا بن و گوێت لێ بن، چونكه وه‌كو ووتم مێشك ئه‌مانه‌ هه‌مووی ته‌جیل ده‌كات، وه‌كو جه‌ره‌سی سه‌عاته‌كه، ئیتر به‌مه‌ ڕایه‌ت.

ئه‌وی ڕاستی بێت هه‌ورامان ئه‌م قۆناغه‌ی ده‌مێكه جێ هێشتووه.

ڕۆژێك پێغه‌مبه‌ر، موعیز، ده‌ست ده‌كات به‌ بت شكاندن، خوا هاواری لێ هه‌ڵده‌سێت و ده‌ڵێت: موعیز، بۆ ئه‌و بتانه‌ت شكاند، موعیز ده‌ڵێت: بۆ ئه‌وه‌ی تۆ بپه‌رستن، خوا ده‌ڵێت: ڕۆڵه گیان ئه‌و كه‌سانه‌ی ڕویان له‌و بتانه ‌ده‌كرد و دوعایان ده‌كرد له‌به‌رده‌میاندا، ڕویان له‌من ده‌كرد .

هه‌موو كه‌سێك له ته‌نگو چه‌ڵه‌مه‌دا ڕوو ده‌كاته خوا، ئه‌مه ‌سه‌لمێندراوه، به‌ڵام ڕوو ‌ده‌كه‌ینه چ خوایه‌ك ؟

ئه‌وكه‌سانه‌ی كه ده‌چنه ژێر ئاوو مه‌له‌ده‌كه‌ن به ئۆكسجینه‌وه، ده‌ڵێن، ئه‌گه‌ر باشترین براده‌رت به‌ته‌نیشته‌وه‌بێت و ئۆكسجینی لێ ببڕێت، په‌لامارت ده‌دات و تۆ ده‌خنکێنێت بۆ ئه‌وه‌ی خۆی ڕزگار بكات، ئه‌مه‌ سورشتی مرۆیه‌ له ناڕه‌حه‌تیدا.

زۆر جار ئه‌و كوردانه‌م بینیوه كه وڵاته‌و وڵات ده‌ڕۆن هه‌تاوه‌كو ده‌گه‌نه ئه‌وروپا، قورعانێك ده‌خه‌نه باخه‌ڵیان كه جێگه‌ی په‌سپۆرت ده‌گرێته‌وه، بووه به بازرگانی، من ده‌ت په‌رستم تۆ ڕزگارم بكه، من ده‌ت په‌رستم تۆ ده‌وڵه‌مه‌ندم بكه.
قسه‌ قسه‌ ده‌هێنێ، هه‌روا خه‌ریكی نوسینم و كه‌چی بیر ده‌كه‌مه‌وه بۆچی منیش نه‌بم به پێغه‌مبه‌روو په‌یامی پێغه‌مبه‌رایه‌تی خۆم بڵاو نه‌كه‌مه‌وه ؟ ئه‌گه‌ر ئاوا هه‌موو ڕۆژێ بیر بكه‌مه‌وه، وه‌كو جه‌ره‌سی سه‌عاته‌كه ئیتر ڕۆژێك مێشك داوام لێده‌كات وده‌ڵێ :
كه‌ی ده‌بیت به‌ پێغه‌مبه‌ر؟

ده‌بم به‌ پێغه‌مبه‌ر، به‌ڵام مووشكیله ئه‌وه‌یه چۆن موعجیزه بكه‌م.

موعجێزه زۆر گران نیه، ده‌ڵێن گوایه مۆسیقا ئه‌وه‌یه كه په‌نجه بخه‌یته‌ سه‌ر شوێنێكی دیاری كراو له‌كاتی دیاریكراوی خۆیدا، موعجیزه‌ش هه‌ر وایه، ده‌بێت له‌كاتی خۆیدا له‌و شوێنی دیاری كراو بییت‌ .
فكره‌یه‌كی زۆر جوانه، ده‌بم به پێغه‌مبه‌رێكی ڤیغتوێل ( Virtuelle).

ئه‌وه‌ شتێكی ئاشكرایه كه پیغه‌مبه‌ری داهاتو ده‌بێت سایتێك یان بڵاگێكی هه‌بێت، ئیتر هه‌موو ئێواره‌یه‌ك سه‌یری بڵاگه‌كه‌ی ده‌كه‌ین و ئایه‌ته‌ تازه‌كانی ده‌خوێنینه‌وه كه له خوا ( وه‌ستا كه‌ریم) وه بۆی هاتوه، به‌ڵام نازانم خوا چۆن ئایه‌ته‌كانی بۆ پێغه‌مبه‌ر ده‌نێرێ، دیاره ئه‌ویش ده‌بێت سایتی هه‌بێ، دنیا گۆڕاوه ئه‌گه‌ر پێغه‌مبه‌ر و خوا سایتیان نه‌بێت ئه‌وا به دواكه‌وت و له قه‌ڵه‌م داده‌نرێن. باشتر وایه له ئێسته‌وه ناوێك یان ئه‌دره‌سێكیان بۆ حیجز بكه‌م.

بۆ خوا : http://www.wastakerim.com/

بۆ پێغه‌مبه‌ر : www. pegember.org





Saturday, December 11, 2004

مرۆی نێنده‌رتاڵ، كچێكی فارس


Posted by Hello

وێنه‌ی ده‌سته ڕاست: ئه‌و كومه‌ڵه خێزانه ‌ناسراوانه‌ن كه مرۆی ئه‌مڕۆی لێ بۆته‌وه( homo erectus؛خواره‌وه به چه‌پا، homo habilis؛ ڕیزی دووهم له ناوه‌ڕاساتا، neandertal؛ ڕیزی سێیه‌م به چه‌پا، ئه‌وانی تر ؛australopithéques ن .

وێنه‌ی ده‌سته چه‌پ : چه‌ند نمونه‌یه‌كی homo sapiens كه پێویست ناكات ناویان به‌رم.

وێنه‌ی خواره‌وه : كۆچ كردنی مرۆ له ئه‌فریقاوه بۆ كه‌رته‌كانی تری جیهان.

له ئه‌شكه‌وتی شانه‌ده‌ر له نزیك سلێمانیته‌وه، له ساڵانی شه‌ست دا، ته‌رمی پێنج مرۆی نێنده‌رتاڵ دۆزرایه‌وه، گرنگی ئه‌م پێنج ته‌رمه له مێژوی ئاركیۆلۆژیدا ئه‌وه‌یه كه ئه‌و كه‌سانه به مرۆی ڕۆحانی (Spirituelle) له قه‌ڵه‌م ده‌درێن، چونكه له دوای پشكنینێكی زۆر، ده‌ركه‌وت كه پێش ناشتنیان، گوڵ باران كرابوون، ئه‌مه ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت كه بۆ یه‌كه‌م جار ڕێز له مرۆڤ گیراوه له دوای مردنیان.

هه‌ر له هه‌مان جێگه‌دا، ئه‌مڕۆ لاشه‌ی هه‌زاره‌ها كه‌س فڕی ده‌درێت و نه‌ك هه‌ر گوڵ بارانیان ناكه‌ین، به‌ڵكو بۆشمان نیه لاشه‌كانیان بنێژین، هه‌روا له‌وناوه‌دا سه‌گو گورگ ده‌یان خوات.

كه گه‌ڕامه‌وه بۆ كوردوستان، له ناوچه‌یه‌كی به‌ینی ئێران و عێراق دا، لادێ یه كورده‌كان ڕێگایه‌كیان لێ دابوو له به‌ینی ئه‌و كێڵگه مینانه‌دا و ده‌چون لاشه‌ی سه‌ربازه ئێرانیه‌كانیان ده‌هێنایه‌وه كه له شه‌ڕی به‌ینی عێراق و ئێران دا كوژرابوون، و ده‌یان فرۆشتنه‌وه‌ به‌ ئێران به په‌نجا دینار، بێگومان ئه‌وه‌ی ناوی ده‌نێین لاشه، ته‌نها چه‌ند ئێسك و پروسكێك بوو ئاڵا بوون له مه‌دالیایه‌كه‌وه كه ناوی سه‌ربازه‌كه‌ی لێ نوسرابوو.

له وه‌ته‌ی شاره‌زای مرۆی نێنده‌رتاڵم، خوشه‌ویستیه‌كی بێ ئه‌ندازه‌م بۆیان هه‌یه، بێ گومان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و به‌سه‌رهاته‌م له‌سه‌ر خوێندونه‌ته‌وه كه كه‌سێكی ڕۆحانی بوون.
مرۆی نێنده‌رتاڵ ده‌گه‌ڕێنه‌وه بۆ سێ سه‌د هه‌زار ساڵ پێش زایینی، وه‌ ده‌زانرێت كه له گه‌ڵ ئێمه‌دا (homo sapiens) ماوه‌یه‌كی زۆر ژیاون به‌بێ ئه‌وه‌ی بتوانن زاووزێ له گه‌ڵ ئێمه‌دا بكه‌ن چونكه جیاواز بوون له ئێمه، كاسه‌ی سه‌ریان زۆر گه‌وره‌تر بووه و له‌شیان كورت تر بووه. به‌ڵام نازانرێت بۆچی له‌ناو چوون! به‌ نه‌خوشی په‌تا، یان به‌ ئاسایی هه‌روا له‌ناوچوون، زۆر حه‌زم ده‌كرد ئه‌مڕۆ به‌ته‌نیشتمانه‌وه‌ بن و جۆرێكی تر هه‌لسو كه‌وتو ژیانمان پیشان بده‌ن.

له‌ساڵی 1871 دا داروین به‌بێ سه‌لماندن، ووتی، سه‌ره‌تای دروست بوونی مرۆ ئه‌فرئقایه، ئه‌مڕۆ ئه‌و تیۆریه سه‌لمێنراوه.
هه‌رچه‌نده ئه‌وروپیه‌كان هه‌وڵێكی زۆریان دا كه ئێسكو پروسكێك بدۆزنه‌وه له ئه‌وروپا، كه كۆن تربێت له‌وانه‌ی ئه‌فریقا، بۆ ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنن كه سه‌ره‌تای ژیان له ئه‌وروپا بووه، به‌ڵام كۆنترین ئێسک كه دۆزراوه‌ته‌وه ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ په‌نجا هه‌زار ساڵ پ ز، بێ گومان هیچ نیه له چاو ئه‌وانه‌ی له ئه‌فریقا دۆزراونه‌ته‌وه كه ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سێ ملیۆن پ ز .
له سه‌رێكیشه‌وه‌ ناهه‌قیان ناگرم كه به‌دوای ئه‌و ڕاستیه‌دا بگه‌ڕێن، چونكه كه‌سه‌یری ڕوكه‌شی ئه‌و مرۆ كۆنانه‌ده‌كه‌ین، كابرایه‌كی ئه‌فریقی به‌ئاسانی ده‌توانێ به ‌‌باپیره‌گه‌وره‌ی خۆی بزانێت، به‌ڵام كچێكی چاو شینی قژ زه‌ردی سوێدی له ڕواڵه‌تا زۆر دووره و ئه‌قڵی نای بڕێت، ئه‌وه با باسی هیتله‌ر هه‌ر نه‌كه‌ین، كه شانازی به مرۆی ئاریه‌وه‌ ‌‌ده‌كردوو خه‌ڵكی ئه‌فریقای به‌ مه‌یموون ده‌زانی.

به‌ڵام ئه‌قڵیان بی بڕێت و نه‌ی بڕێت ئه‌بێت قبوڵی بكه‌ن ئه‌وه ڕاستیه‌كه كه سه‌لمـێندراوه كه سه‌ره‌تای دروست بوونی مرۆ له ئه‌فریقا بووه باپیره گه‌وره‌یان ڕه‌ش بووه‌و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌یان جوله‌كه‌بووه.
هه‌ر ئه‌وروپی نیه كه هه‌ست به‌كه‌میه‌ك ده‌كات له‌وه‌ی كه باپیره‌گه‌وره‌یان له ئه‌فریاوه‌ هاتووه، خۆ خه‌ڵكێكی زۆر له ڕۆژهه‌ڵات ، ئێستاكه‌ش كه كه‌سێكی ڕه‌ش ده‌بینین قیزی لێده‌كه‌نه‌وه و ئاماده نین به‌رامبه‌ری نان بخۆن.

كچێكی براده‌ری فارسم له هونه‌ره‌جوانه‌كان، شوی كرد به‌ كوڕێكی ڕه‌شی ئه‌فریقی، بێ شك، شۆڕشێكه بۆ كچێكی ڕۆژهه‌ڵاتی شوبكات به‌ كوڕێكی ڕه‌ش، هه‌رچه‌نده وا دیار بوو له خێزانێكی تێگه‌یششتودا په‌روه‌رده‌ بوبو، به‌ڵام بۆ ئێمه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ،هه‌نگاوێكی گه‌وره‌یه.
باوكی له ئێرانه‌وه‌ هاتبوو بۆ ڕۆژی ماره‌كردنی كچه‌كه‌ی له پاریس، كه ده‌گاته‌ پاریس و سواری میترۆ ده‌بێت، بێگومان ڕه‌شێكی زۆر ده‌بینێ له میترۆد، خه‌می لێ دێ و دۆژ داده‌مێنێ و چونكه پێیان نه‌وتوه زاواكه‌ی ڕه‌شێكی چۆنه، ڕه‌شێكی تۆخه یان تۆزێ كاڵه، دوو كوڕی ڕه‌ش به‌رامبه‌ری داده‌نیشن، یه‌كێكیان زۆر ڕه‌شه ئه‌وی تریان تۆزێ باشتره، به‌ كوڕه‌كه‌ی ده‌ڵێ، زاواكه‌مان ره‌شه وه‌كو كام له‌ودوانه، كه پێی ده‌ڵیت وه‌كو كاڵه‌كه‌یانه، باوكیان تۆزێ دێته‌وه‌سه‌ر خۆی و هه‌ناسه‌یه‌ك ده‌دات.
به‌ڵام با باوكی ئه‌و كچه‌و هه‌موو جیهان دڵ خۆشكه‌م كه مرۆی داهاتوو، نه ڕه‌ش ده‌بێت نه سپی نه‌زه‌رد، ده‌ڵێن گوایه هه‌مومان سورفل ده‌بین.


Saturday, December 04, 2004

كۆنترین ئیش له‌ مێژوی مرۆدا


Posted by Hello
وێنه‌ی سه‌ره‌وه به‌ده‌سته‌ راستا: ئه‌شكه‌وتی لاسكۆ
خواره‌وه : پیكاسسۆ
چه‌پ: فر‌ه‌نسیس بیكۆن

دوو ئیش ( میهنه) هه‌یه، كه به كۆنترین ئیش ئه‌بینرێت. له مێژه‌وه مرۆ ده‌یكاتو هه‌تاوه‌كو ئێستاكه‌ش ئه‌م دوو ئیشه ماوون و به‌رده‌وامن له ژیانماندا.
ئیشی یه‌كه‌میان : قه‌حبه‌ییه
بێگومان ووشه‌ی قه‌حبه ووشه‌یه‌كی ناشرینه له ڕۆژهه‌ڵات، زۆر جار جنێویشه. ڕێز بۆ قه‌حبه، باشتر وایه ووشه‌ی كوختیزان ( Courtisane) به‌كاربێنم.كوختیزان، نازانرێت له چ سه‌رده‌مێكه‌وه په‌یدا بووه، به‌ڵام ده‌زانرێت كه ئیشێكی زۆر كۆنه.
له لای جۆرێك له مه‌یمون، جێگای پاره‌ی گرتۆته‌وه، ئاڵ و گۆڕی پێ ده‌كرێت، ئه‌گه‌ر یه‌كێكیان داوای شتێكی تر له‌وی تر بكات، ده‌بێت‌ گانێكی بداتێ، زۆر جار ته‌نها خۆ پێوه‌نوساندنه‌و هیچی تر.
كوختیزان، به‌ گوێره‌ی نوسراوه‌كان، له سه‌رده‌می سۆمه‌ریه‌كاندا له په‌رستگاكانیاندا جێگه‌ی تایبه‌تی خۆی هه‌بووه‌و ڕێزی لێ گیراوه، به‌ڵام ئه‌و ڕێزه‌ش تۆزێ دوفاق بووه، واته له سه‌رێكه‌وه جێگه‌ی ڕێز بوه‌و له سه‌رێكی تریشه‌وه جێگه‌ی متمانه نه‌بوه، وه‌كو تێڕوانینی ئه‌مڕۆمان بۆ كورتیزان.
یه‌كێك له‌و كورتیزانانانه‌ی كه ناسراوه له سه‌رده‌‌می سۆمه‌ریدا ناوی: ڕوخۆش (La joyeuse) بووه، ئه‌و كوختیزانه ‌بو كه گیلگامێش ناردی له گه‌ڵ شوانه‌كه‌دا بۆ ئه‌وه‌ی بچێت ئه‌نكیدوو ڕاو بكاتو بیهێنێته ژیانی شارستانیه‌ته‌وه.
بۆ ئه‌وكه‌سه‌ی ئه‌ستۆره‌ی گیلگامێشی نه‌خوێندۆته‌وه :
ئه‌نكیدۆ كابرایه‌ك بوو خواكان دروستیان كرد بۆ ئه‌وه‌ی ببێته هاوڕێی گیلگامێش، له دارستانا له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵدا ده‌ژیا، نه‌ی ده‌زانی شارستانیه‌ت چیه و ئافره‌ت چیه، كوتو پڕ، ئه‌نكیدو، له‌و دارستانه‌دا، ڕوخۆش ده‌بینێ‌ خۆی ڕوت ده‌كاته‌وه‌ له به‌رده‌میدا، هه‌تا ئێستاكه شتی وای نه‌بینیوه، هه‌ڵ ئه‌كوتێته‌سه‌ری و حه‌وت شه‌و حه‌وت ڕۆژ له‌گه‌ڵیا ڕاده‌بوێرێ، كه وه‌ختێ لێ ده‌بێته‌وه و ده‌یه‌وێ هه‌ستێته‌ سه‌ر پێ، هێز له ئه‌ژنۆیا نه‌ماوه، كه ده‌چێ به‌ره‌و ئاژه‌ڵه‌كانی هاوڕێی، ده‌بینێ، لێی دوور ده‌كه‌ونه‌وه، چونكه بۆنی ئاژه‌ڵی وون كردووه.

پاشان ڕوخوش، ده‌ستی ئه‌نكیدۆ ده‌گرێ و، پێی ده‌ڵێ وه‌ره له گه‌ڵما بۆ شارستانیه‌ت، بۆ ئور، بۆ په‌رستگای ئور، كه له‌وێ ئاهه‌نگ ده‌گێڕین و بیره‌ی خۆش ده‌خۆینه‌وه.

ئه‌نكیدۆ ده‌ڕوات له گه‌ڵی، پاش ئه‌وه‌ی ماوه‌یه‌كی زۆر له شارستانیه‌تدا ده‌ژێ، په‌شیمان ده‌بێته‌وه بۆ ژیانی ئاژه‌ڵی، كه هۆشمه‌ند نه‌بوو، نه‌یده‌زانی شارستانیه‌ت چیه، ئینجا ئه‌و بێ سفه‌ته( ئه‌نكیدۆ) ده‌ست ده‌كا به‌جنێودان به ڕووخۆش و دای ئه‌شوات كه‌ شارستانیه‌تی پێ ناساند.

ئیشی دووه‌م : ڕه‌سامی

ڕه‌سامی (نه‌خش كه‌ر) یه‌كێكه له‌و كاره كۆنانه‌ی مرۆ، كه هه‌تكو ئێستاكه به‌رده‌وامین له‌سه‌ری و هه‌زاره‌ها ڕه‌سام هه‌یه له‌ هه‌موو جیهاندا، وه‌كو قه‌حبه‌ی نازانرێت سه‌ره‌تاكه‌ی كه‌ی بووه، به‌ڵام به‌گوێره‌ی ئه‌و ڕه‌سمانه‌ی دۆزراونه‌ته‌وه له ئه‌شكه‌وته‌كاندا، زۆر كۆنه‌، بۆ نمونه ئه‌شكه‌وتی لاسكۆ (lascaux) كه له‌ خواروی فه‌ره‌نسایه، یه‌كێكه له جوانترین ڕه‌سمی ئه‌شكه‌وته‌كان، ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ 13000 ساڵ پێش زایین.

ده‌ڵێن گوایه پاشه‌ ڕۆژی هه‌موو ڕه‌سامێك قه‌حبه‌خانه‌یه، تولوس لۆترێك ( Toulouse -Lotrec) یه‌كێكه له ڕه‌سامه به‌ناوبانگه‌كانێ سه‌رده‌می ئه‌مپرێسیۆنیست له فه‌ره‌نسا، كۆتایی ژیانی له گه‌ڵ قه‌حبه‌كاندا ده‌برده ‌سه‌ر و ڕه‌سمی ئه‌وانی ده‌كرد، زۆر ڕه‌سامی تریش قه‌حبه‌خانه ده‌بوه شوێنی ئیلهامیان، ڕه‌سمه‌كانی كۆتایی ژیانی پیكاسۆ، هه‌مووی ئه‌وه‌ پیشان ده‌ده‌ن.

ئه‌م دوو ئیشه، دوو ئیشی سه‌ره‌تایین، پێویستت به‌ هیچ ئاله‌تێك یان وه‌سیله‌یه‌ك نیه هه‌تاوه‌كو بیكه‌یت، ئیشی كوختیزان به‌ له‌شی خۆت ده‌یكه‌یت، ئیشی ڕه‌سامیش به‌ هه‌موو شتێك ده‌توانی ڕه‌سم بكه‌ی، مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه به‌گووش ده‌توانی ڕه‌سم بكه‌یت ئه‌گه‌ر هیچ نه‌بوو.

من ( هه‌ورامان) كه ڕه‌سامم، زۆر كوختیزانم خۆش ده‌وێ، چونكه هه‌ردوكمان هاوبه‌شین له‌وه‌ی كه كۆنترین ئیش ده‌كه‌ین، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌رگیز له ژیانمدا له‌گه‌ڵ كوختیزانێكدا ڕام نه‌بواردووه.

سه‌رده‌مێك له‌مه‌وبه‌ر، ووتم بزانم ئه‌مه‌ چیه ئه‌م پیاوانه پاره‌ ده‌ده‌ن و ده‌چن له گه‌ڵ كوختیزاندا ڕاده‌بوێرن! بڕیارم دا شه‌وێك ئه‌مه‌ تاقی بكه‌مه‌وه. بێ ئێوه‌ناخۆش، كوختیزانێكی ڕووسی جوانم دۆزیه‌وه، جوانیه‌كه‌ی بێ ئه‌ندازه‌بوو، كه‌ هاته سه‌یاره‌كه‌وه‌ و له ته‌نیشتمه‌وه‌ دانیشت، نه‌م ده‌زانی به‌چی ده‌ست پێبكه‌م، چونكه من وه‌كو پیاوانی تر نه‌بووم بێ ڕێز بم له به‌رده‌میا، زۆر ڕێزم لێ ده‌گرت، ده‌ستمان كرد به‌ قسه‌كردن، من چی ده‌كه‌م و ئه‌و چی ده‌كات له ژیاند، بێگومان ده‌مزانی ئه‌و چی ده‌كات له ژیانیدا.

كه پێم ووت ڕه‌سامم، ووتی : من ڕسامم زۆر خۆش ده‌وێ، ئه‌گه‌ر ده‌ته‌وێ به‌خۆڕایی بۆت ده‌كه‌م، منیش پێم ووت كه كوختیزانم زۆر خۆش ده‌وێ و ڕێزم بۆیان هه‌یه به‌ڵام به‌خوا ئه‌وكاره به‌من ناكرێ. وه‌ ئه‌گه‌ر بیشم وویستایه بۆم نه‌ده‌كرا، هینه‌كه‌م چوبوه‌وه ناو قاوغه‌كه‌ی خۆی، دنیاش سارد بوو ئه‌وه‌نده‌ی تر كاری گران كردبووم.

به‌ڵام ڕێز بۆ ئه‌و، پاره‌كه‌م داێێ بێ ئه‌وه‌ی ده‌ستی بۆ به‌رم. ئه‌ویش ئه‌مه‌نده كچێكی به‌ڕێز بوو، ووتی مادام پاره‌م ده‌ده‌یتێ دێم بۆلات به‌خۆڕایی ڕۆژێك ده‌توانی ڕه‌سمم بكه‌یت، فكره‌یه‌كی زۆر جوان بوو، هه‌ردوكمان قبوڵمان بوو.

له‌و ڕۆژه‌وه‌ هاوڕێیه‌كی كورتیزانی زۆر به‌شه‌ره‌فم هه‌یه كه ناوم ناوه؛ ڕوخۆش ( La joyeuse)، به ناوی كوختیزانی سۆمه‌ریه‌كانه‌وه.